Tháng 10, 2020
Thứ ba
Thứ Bảy, ngày 01/08/2020 17:44 PM (GMT+7)

Những bài học quý giá từ các đại dịch tàn khốc

Dịch bệnh đem đến thảm họa nhưng nếu chúng ta hiểu đúng, làm đúng, nhiều đột phá y học sẽ được tạo ra.

Đầu tháng 3 khi virus corona đang lây lan khắp nơi, chính quyền các nước nhanh chóng đưa ra nhiều chính sách quan trọng và thực hiện gấp rút, nhằm dập nhanh những ổ dịch, bảo vệ sức khỏe cho công dân. Bên cạnh đó, y bác sĩ, quân đội và lực lượng an ninh bất đắc dĩ phải xông lên tuyến đầu chống dịch.

Những bài học quý giá từ các đại dịch tàn khốc - 1

Công nhân ăn trưa thời giãn cách xã hội ở Vũ Hán, Trung Quốc. Ảnh: STR/AFP/ Getty Images.

Dịch bệnh đem nỗi thống khổ cho con người nhưng cũng mang lại nhiều bài học quan trọng. Đại dịch mới như Covid-19 giúp mọi người nhắc nhở nhau về sự lây lan mạnh mẽ, đặc biệt là cho những người chúng ta yêu thương, về nỗi sợ khi không còn kết nối với nhau, tuyệt vọng trong nơi cách ly và cả nỗi buồn bực khi cô đơn.

Tất cả nỗi đau, mất mát đó làm chúng ta liên tưởng đến những bộ phim siêu nhân khi người dân yếu đuối phải phụ thuộc vào các siêu anh hùng. Trong đời thật khi dịch bệnh đóng vai “phản diện”, vậy người hùng là ai? Chính là những y bác sĩ, nhà khoa học căng mình chống chọi với virus bằng nhiệt huyết và những sáng kiến thay đổi thế cục.

Đậu mùa giúp con người biết tiêm chủng

Ở Boston (Mỹ) vào đầu năm 1721, người dân bắt đầu nghe ngóng được tin tức về một căn bệnh đáng sợ trước đó đã giáng xuống khiến nước Anh “vỡ trận”. Trước thời điểm đó, thế giới đã biết được phần nào tác hại của bệnh qua những đợt dịch khó lường trong hơn 200 năm, hậu quả rõ nét nhất khi những người Anh điêng gần như bị quét sạch.

Căn bệnh âm thầm tiến vào cảng Boston với những triệu chứng ban đầu giống với bệnh sởi. Nhưng sau đó, các đốm biến thành những mẩn ngứa, chứa đầy dịch và nổi khắp cơ thể. Hàng trăm người bị xuất huyết trong mắt, tắc khí quản, thở đầy đau đớn. Các mụn mủ tỏa ra mùi hôi thối như thịt thối rữa. Người sống khỏi bệnh thường bị mù, què hoặc bị biến dạng nặng. Sau này người ta gọi nó với cái tên đậu mùa.

Những bài học quý giá từ các đại dịch tàn khốc - 2

Tài liệu y khoa của Nhật Bản mô tả bệnh đậu mùa năm 1720. Nhiều nghiên cứu chỉ ra căn bệnh tương tự cũng đã xảy ra ở Ai Cập vào 3.000 năm trước. Ảnh: Wellcome Collection, Attribution 4.0 International.

Lúc đầu, mọi người đều chủ quan qua bỏ qua các triệu chứng và sự bùng phát của dịch. Nhưng sau đó từ năm 1721, bệnh đậu mùa đã dạy cho người phương Tây bài học nhớ đời: Con người có thể ngăn ngừa các bệnh dịch thậm chí xóa sổ chúng, nếu ta có đủ quyết tâm.

3 “người hùng” đã tham gia cuộc chiến chống dịch năm đó tại Boston gồm mục sư Cotton Mather, nô lệ gốc Phi Onesimus và một bác sĩ kiêm nhà phẫu thuật tiên phong Zabdiel Boylston. Trong đó phải kể đến Mather, một người thường bị xa lánh vì có biểu hiện không mấy bình thường.

Từng là là một sinh viên y học xuất sắc từ thời thơ ấu, Mather vì muốn cứu gia đình có nhiều người bị nhiễm đã tìm cách chữa trị cho loại bệnh này. Cùng cộng sự, ông may mắn tìm được một phương pháp được nhiều nơi trên thế giới sử dụng để đối phó với căn bệnh.

Kỹ thuật này chọc thủng một trong những mụn mủ chín để hút chất dịch trong nốt đậu, chất dịch sau đó được đưa vào vết mổ trên da của một người khỏe mạnh. Từ đó, cơ thể người đó sẽ phản ứng lại và tạo ra kháng thể chống lại virus đậu mùa.

Những bài học quý giá từ các đại dịch tàn khốc - 3

Bác sĩ da liễu William Corlett đã tiên phong ghi lại triệu chứng của bệnh. Dù vaccine đã có mặt hơn 100 năm nhưng đến năm 1949 nước Mỹ lại bùng phát bệnh này. Ảnh: Dittrick Medical History Center, Case Western Reserve University.

Thí nghiệm của ông được thực hiện qua nhiều người, trong đó có cả đứa con trai 6 tuổi của ông và tất cả đều mang lại kết quả khả quan. Sau đó, ông tiếp tục tiến hành phát triển thêm nhằm ngăn chặn dịch bệnh này hoàn toàn.

Vào thời điểm dịch bệnh kết thúc, gần 6.000 người tức là hơn một nửa dân Boston, đã mắc bệnh đậu mùa khiến 844 người tức khoảng 15% dân số qua đời. Khi một trận dịch đậu mùa khác tấn công Boston năm 1792, khoảng 9.200 người được tiêm chủng, kết quả là chỉ 232 người mắc triệu chứng do đã tiêm chủng bệnh từ trước.

3 người anh hùng dù sau đó không được ca ngợi nhiều nhưng ai cũng có những lối đi cho riêng mình. Mather dù nhận được sự kính trọng từ người dân Boston nhưng ông vẫn tiếp tục nghiên cứu và đạt nhiều thành quả. Những nghiên cứu của ông trở thành một trong những tiền để để các nhà khoa học sau này nghiên cứu chế tạo ra loại vaccine hiện đại ngày nay.

Dịch tả giúp chúng ta biết giữ vệ sinh

Bài học lớn tiếp theo trong việc chấm dứt đại dịch đến từ một trong những căn bệnh đáng sợ nhất từng diễn ra năm 1817 tại thành phố Jessore, nay là một phần của Bangladesh. Thương mại bùng nổ vào lúc bấy giờ giữa thuộc địa và mẫu quốc mang theo nhiều thứ mới đến các vùng đất và các đại dương, từ đó khiến dịch tả được sinh ra từ nguồn nước nhiễm bẩn.

Những bài học quý giá từ các đại dịch tàn khốc - 4

Nhân viên y tế đang xử lý thi thể của một người mắc bệnh tại vùng đất thuộc Madagascar ngày nay. Ảnh: Institut Pasteur.

Vào thế kỷ 19, người ta không dọn dẹp vệ sinh và thấy việc này dường như rất vô hại. Nhưng trong thực tế, việc không xử lý nước thải ẩn chứa nhiều mối nguy hại thậm chí gây tử vong, nhất là tại các thành phố lớn. Những hộ gia đình lúc nào cũng rúc vào nhau ở các khu ổ chuột tồi tàn, làm tăng cao nguy cơ phát và lây bệnh thương hàn, kiết lỵ, lao, dịch tả và các bệnh truyền nhiễm khác.

Bên cạnh đó, người ta bắt đầu chuyển đổi lối sống từ thôn quê sang thành thị, nhưng họ chỉ xây cất nhà cửa mới chứ không biết đến việc phải thay đổi hẳn cách sống, cách vệ sinh sạch sẽ, hay nói đúng hơn những đô thị mới không có khả năng đảm bảo hệ thống vệ sinh đạt chuẩn.

Những bài học quý giá từ các đại dịch tàn khốc - 5

Thi thể của những nạn nhân xấu số nhiễm bệnh được hỏa táng hàng loạt ở Mãn Châu, Trung Quốc vào năm 1911. Ảnh: Institut Pasteur.

Thậm chí còn đáng ngại hơn, nhiều thành phố khổng lồ nằm cạnh rừng rậm, sông hồ, những nơi có nhiều quần thể động vật hoang dã ẩn chứa mầm bệnh có khả năng lây sang người. Sự tàn phá của Covid-19 hiện nay cũng giống như dịch tả ở Chadwick dạo ấy. Từ áp lực thực tế đó, London nhanh chóng xây dựng và thúc đẩy các chính phủ khác cùng hành động để cải thiện hệ thống vệ sinh đô thị, giúp đẩy lùi dịch tả.

Bệnh truyền nhiễm giúp nhân loại biết về vi trùng

Lịch sử cũng tôn vinh Louis Pasteur và Robert Koch, hai cha đẻ của lý thuyết mầm bệnh và những công trình nghiên cứu họ xây dựng. Là người Pháp và Đức, họ là “kẻ thù” của nhau trong cuộc chiến tranh của hai quốc gia và đối thủ của nhau trong lĩnh vực nghiên cứu. Tuy nhiên, những đột phá quan trọng mà cả hai đã thực hiện giúp đưa loài người vào thế giới mới kỳ diệu của vi trùng.

Những bài học quý giá từ các đại dịch tàn khốc - 6

Trước khi vaccine trở nên phổ biến vào cuối những năm 1950, một virus chủ yếu gây bại liệt ở trẻ em đã càn quét khắp thế giới và sau này còn sót lại ở châu Á và châu Phi. Ảnh: AP Photo.

Vi khuẩn thường sinh sản bằng cách nhân đôi. Trong điều kiện thuận lợi, việc nhân đôi mầm bệnh lặp đi lặp lại như bệnh than có thể nhanh chóng áp đảo động vật chủ. Điều mà không ai biết trước Koch là khi điều kiện trở nên tồi tệ, vi khuẩn bệnh than cũng có thể tạo ra một loại “vỏ thoát”. Bào tử này được bọc trong một lớp vỏ cứng, có thể tồn tại trong đất ở trạng thái như đã chết trong hàng chục năm.

Điều này trả lời cho câu hỏi bệnh than xuất hiện từ đâu? Đôi khi nó trở về từ hư không - khi không có cá thể động vật mới nào nhập đàn, khi không có ca bệnh nào xảy ra trong suốt nhiều năm hoặc thậm chí nhiều thập kỷ.

Những bài học quý giá từ các đại dịch tàn khốc - 7

Cuối thập niên 1800, Andrew Pringle đã dùng kính hiển vi để ghi lại hình ảnh của vi trùng gây bệnh lao, bệnh than và các vi khuẩn khác. Ảnh: Wellcome Collection, Attribution 4.0 International.

Pasteur và Koch hỗ trợ phát triển trên công trình của nhau. Pasteur đã nghĩ ra loại vaccine mới đầu tiên trong 85 năm kể từ khi vaccine bệnh đậu mùa Jenner, bao gồm cả vaccine bệnh than và bệnh dại. Koch tiếp tục xác định mầm bệnh gây ra một số bệnh đáng sợ nhất cho nhân loại, bao gồm cả bệnh tả và bệnh lao. Với giải thưởng vào năm 1905 được trao, lần đầu tiên việc điều trị và phòng ngừa hầu hết các bệnh truyền nhiễm trở nên khả thi.

Covid-19 và những thách thức của thời đại

Trước khi bước vào cuộc chiến chống Covid-19, nhiều chuyên gia đã tìm hiểu về dịch bệnh từ trước qua sự trao đổi chuyên môn với giới nghiên cứu ở Vũ Hán - nơi bùng phát dịch đầu tiên ở Trung Quốc. Nhờ những bài học kinh nghiệm từ các đợt chống dịch trong quá khứ, giới nghiên cứu nhanh chóng có nhiều giải pháp hiệu quả nhằm đối phó với dịch.

Những bài học quý giá từ các đại dịch tàn khốc - 8

Ebola được ghi nhận lần đầu tiên vào năm 1976 ở Sudan và Congo ngày nay. Dù gây nguy hiểm chết người, căn bệnh vẫn tái xuất hiện định kỳ ở Trung Phi và Tây Phi. Ảnh: Marco Gualazzini, Contrasto/Redux.

Như dịch Ebola ở châu Phi vài năm trước, các chuyên gia nhận ra áp lực cho ngành y tế là rất lớn. Nhờ vậy, việc đào tạo nhân viên y tế địa phương được đẩy mạnh để tránh phụ thuộc vào chuyên gia từ nơi khác, giúp nhiều ngôi làng hẻo lành được tiếp cận y tế hiện đại và thậm chí có bệnh viện. Sau khi Ebola đi qua, những biện pháp kỹ thuật đó vẫn ở lại để tiếp tục đối phó với các bệnh dịch khác.

Cũng như Covid-19, kiến thức kinh nghiệm cần được giới thiệu rộng rãi, các quốc gia cần chung tay hợp lực để chống chọi với đại dịch. Con người đã bước vào một thế giới đáng sợ hơn hoặc đang đi ngược thời gian về một thế giới cũ - nơi dịch bệnh hoành hành mà chúng ta lại trở nên bị động.

Những bài học quý giá từ các đại dịch tàn khốc - 9

Khẩu trang N95 đang được khử khuẩn trước khi bán ra thị trường. Những chiếc khẩu trang trở thành vật bất ly thân khi đại dịch Covid-19 bùng phát trên toàn cầu. Ảnh: Brian Kaiser, New York Times/Redux.

Dù sao đi nữa, có một bài học quan trọng được rút ra từ lịch sử đó là: Khi đại dịch hiện tại cuối cùng cũng lắng xuống, chúng ta vẫn không được ngủ quên trên chiến thắng vì biết đâu, một “tử thần” khác đã được sinh ra và chỉ chờ ngày vung lưỡi hái.

Tuệ Huy (Theo National Geographic)

Tin đọc nhiều

Quay màn hình trên Windows 10 mà không cần phần mềm Nếu đang sử dụng Windows 10, bạn có thể tận dụng nhanh thanh...
Cách khôi phục lại các ứng dụng đã xóa trên Android Chỉ với vài thao tác đơn giản, bạn hoàn toàn có thể phục hồi...
'Nóng' vấn đề bảo vệ tài sản trí tuệ trong học thuật, nghiên cứu Kết quả của đề tài, luận văn phải được tôn trọng về mặt sở...
Khắc phục lỗi không thể download các tập tin trên mạng Nếu bạn gặp hiện tượng khi nhấn vào liên kết để tải về một...