Tháng 09, 2019
Thứ hai
Thứ Năm, ngày 07/05/2020 11:53 AM (GMT+7)

Điện Biên Phủ qua những trang nhật ký bi hùng

Giáo sư Tôn Thất Tùng là người trực tiếp phẫu thuật cho nhiều thương binh tại chiến trường Ðiện Biên Phủ trong những ngày ác liệt nhất. Thật đặc biệt, ngày kỷ niệm chiến thắng Điện Biên Phủ 7/5 cũng là ngày mất của vị bác sĩ tài hoa này.

Những ngày tháng gian khổ hào hùng

Khi cuộc kháng chiến bước vào giai đoạn cuối cùng, thực dân Pháp tập trung quân đội và trang thiết bị cho căn cứ Điện Biên Phủ, coi đây là nơi có vị trí quân sự then chốt, quyết định tới những điều khoản về chính trị, quân sự trên bàn đàm phán ngoại giao. 

Tháng 3/1954, GS Tôn Thất Tùng nhận được lệnh tham gia công tác y tế ở Điện Biên Phủ. Trong nhật ký, ông viết: “23/3/1954 được giấy của anh Bảy báo B. cử cụ Tụng (Vũ Đình Tụng) và mình vào một phái đoàn đi thăm M.T Điện Biên Phủ và tham gia trực tiếp vào công tác mổ xẻ. Được thơ, độ 11 giờ sáng thảo luận cùng anh Quang để trưa mai đi ngay”.

Trong phái đoàn lên Điện Biên Phủ lúc đó được ghi trong nhật ký gồm: “Cụ Tụng, TC3 (Quang, Hạp, Thu A, Đức, Sắc, Liêu, Xuân, A. Thuyên, A. Tụ), sau thêm A. Lợi đoàn cán bộ”. Riêng GS Trần Hữu Tước mặc dù rất muốn tham gia nhưng vì sức khỏe yếu nên cuối cùng đoàn đã để ông ở lại Chiêm Hóa.

Điện Biên Phủ qua những trang nhật ký bi hùng - 1

Bản vẽ địa đồ Điện Biên Phủ của GS Tôn Thất Tùng. Tài liệu đang được lưu trữ tại Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam.

Sau hành trình dài gian khổ và hiểm nguy, cuối cùng GS Tôn Thất Tùng cũng đến được Điện Biên Phủ vào ngày 2/4. Ngay khi đặt chân đến đây, ông chuẩn bị  cho công tác mổ xẻ, phục vụ chiến dịch. Trong nhật kí, ông viết: “Trưa, thăm anh Văn (Đại tướng Võ Nguyên Giáp) và ăn cơm cùng anh. Nắm rõ tình hình chiến dịch. Chiếm cao điểm để đình chỉ sự nhảy dù. Địch cố gắng tranh thủ điều kiện để thả dù… Sẽ đi ĐT1”.

Những ngày đầu tháng 4/1954, cuộc chiến đã vô cùng ác liệt. “Ngồi đợi xe trên một quãng đồng bỏ hoang, cách Điện Biên Phủ độ 10 cây số về phía Tây Nam. Tiếng súng nổ không ngớt, nghe cả tiếng súng máy. Có lẽ cứ đánh ở đồi A, cao điểm có tính cách quyết định chiến trường. Máy bay cứ vòng quanh Điện Biên Phủ, nếu không thả dù được, số phận Điện Biên Phủ sẽ bị thanh toán. Mỗi lần tàu bay đến gần là ở Điện Biên Phủ chói sáng lên” - GS Tôn Thất Tùng viết.

Xung quanh pháo đài Điện Biên Phủ, bộ đội ta đã đào sẵn một giao thông hào cao 1m70, rộng 1m20, có thể lưu thông khi cáng thương binh.

Bác sĩ Tôn Thất Tùng được bố trí ở trong một căn lán nhỏ bên cạnh bờ suối, tiếng suối chảy róc rách suốt ngày đêm, nhưng đôi khi vẫn bị át đi bởi tiếng máy bay địch. Bên dòng suối chảy ra sông Nậm Rốm, xuôi về Cửu Long giang ở tận miền Nam xa xôi, bác sĩ Tôn Thất Tùng muốn “nhắn với người ở dưới dòng Cửu Long giang từ Lào, Miên cho đến Nam Bộ yêu mến, bao nhiêu chiến sĩ anh dũng đã bỏ mình để xây dựng một tương lai tươi đẹp. Chúng ta là người của thế hệ Hồ Chí Minh, chúng ta là những người mới, đã hủy bỏ một quá khứ đau khổ và xót xa, quyết tâm cắt những luyến ái phản dân tộc đối với những ngày xưa sống xa dân tộc, xa lao động, xa thực tế”.

Người Tây Bắc có câu: “Nước Sơn La, ma Vạn Bú” “Ruồi vàng, bọ chó, gió Than Uyên” để nói về sự khắc nghiệt của thời tiết, khí hậu vùng đất này. Từ khi lên Điện Biên cho đến ngày giải phóng, bác sĩ Tôn Thất Tùng đã được trải nghiệm đủ những "đặc sản" khủng khiếp ấy cùng những cơn mưa rừng kéo dài, những trận sốt rét cùng bom rơi đạn nổ.

Cái “rét đến xương tủy, mặc hết cả quần áo, đắp hết cả chăn mà hai đầu gối vẫn buốt” thật không thể quên. Mưa dầm cũng là một thử thách đáng sợ đối với cuộc chiến ở lòng chảo Điện Biên. Thấm thía, đồng cảm được hết nỗi vất vả, gian khổ với những chiến sĩ ngày đêm chiến đấu, ông viết: “Mưa bão luôn luôn mấy đêm làm cho anh em ai cũng mỏi mệt. Anh Hạnh ốm, anh Quang (Nguyễn Dương Quang - TG) cũng không khỏe lắm, và tối hôm qua, tôi cũng rét rét khó chịu và không biết sao, trống ngực khi nào tỉnh dậy đánh rất mạnh. Ruồi vàng ngày cắn càng nhiều, sau đốt, ngứa, mọc một chấm đen và sưng lên, không kể bọ chó. 3 khổ sở của Tây Bắc: Gió Lào (gió Than Uyên), bọ chó và ruồi vàng!”.

Mưa dầm Tây Bắc trở thành một kẻ thù đối với cả chiến binh cả hai phía ở Điện Biên, mưa từ cuối tháng 3, có trận kéo dài cả tuần trời “lá xanh, người xanh, một không khí ướt ẩm, buồn bã khi mưa dầm. Tây thì sa vào chỗ chết, ta sa vào một thử thách lớn mà vượt qua được, là đã xây dựng được con người mình rồi”.

Nhưng ông không khỏi chạnh lòng khi nghĩ đến anh em chiến sĩ, dân công ngoài mặt trận: “Lại mưa dầm, như thế đã 3 ngày rồi. Đường sá ra sao? Giao thông hào ra sao? Hôm qua đi thăm bệnh dưới trời mưa tầm tã, trượt lên trượt xuống, ướt rét, nhưng thấy các anh thương binh lại khổ hơn nữa. Điều kiện vệ sinh lại càng kém nữa”.

Điện Biên Phủ qua những trang nhật ký bi hùng - 2

Bản vẽ phòng làm việc của Giáo sư Tôn Thất Tùng. Tài liệu đang được lưu trữ tại Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam.

Hoàn cảnh khắc nghiệt, sự thiếu thốn trang thiết bị khiến cho việc chăm sóc cho thương binh còn khó khăn gấp bội: “19 giờ, tối về mổ xong mệt quá. Không ăn hết bát cơm. Có viết thư cho anh Văn (Đại tướng Võ Nguyên Giáp), anh Cẩn (Vũ Văn Cẩn) và anh Lương (Lê Văn Lương). Bệnh nhân bây giờ lên 700 mà chỉ có 4 Quân y sĩ, 2 quân y DT và 20 hộ sĩ, kể cả phòng mổ… Anh em phòng mổ cũng mệt nhoài người ra, cũng không ai ăn được cơm. Ở tổ thay băng, thức cả đêm để thay băng, ăn sáng trễ, ăn chiều đến 11 giờ (đêm) mới xong vì thiếu phương tiện nấu nướng”.

Những con người sắt thép

Cũng ở tuyến lửa này, bác sĩ Tôn Thất Tùng đã chứng kiến những cảnh tượng mà có lẽ ông chưa bao giờ hình dung nổi: “Trong đêm tối, hàng ngàn dân công đem gạo ra tiền tuyến, người đụng người im lặng vì gần hỏa tiễn, trên con đường vòng Điện Biên Phủ”.

Hình ảnh đó đã in đậm trong tâm trí của ông: “Nhớ các anh chị dân công tiến ra tiền tuyến, áo quần tả tơi, người lo lắng, người vui cười, nhưng ai cũng xanh xao, gầy mòn. Có người từ Phú Thọ, có người từ Thanh Hóa hàng vạn người ùn ra tiền tuyến, mà địch không cản được”.

Nhìn những anh dân công hỏa tuyến tranh thủ giải lao đánh một giấc ngủ ngon lành bên vệ đường khiến bác sĩ Tôn Thất Tùng phải thốt lên: “Một dân tộc đáng yêu quý!”

Câu nói: “Ở đây sắt thép đều tan ra, nhưng những con người đều đi qua được”, để mô tả về những chiến sĩ Xô viết kiên trung đã hy sinh quên mình chống lại phát xít Đức trong thế chiến thứ II. Giờ đây câu nói đó lại được bác sỹ Tôn Thất Tùng ghi lại để nói về những con người đang ngày đêm chiến đấu dưới vùng trời Điện Biên.

Khi đặt chân đến Điện Biên Phủ, điều đầu tiên bác sĩ Tôn Thất Tùng thực hiện đó là xem xét tình hình thực tế các thương bệnh binh, đặt kế hoạch làm việc cùng các y bác sĩ tại đây. Sau buổi thị sát, bác sĩ Tôn Thất Tùng đã viết trong nhật ký: “Mổ và xem các thương binh rải rác trong các lán. Khuyết điểm: Không nắm tình hình thương binh; Lề lối làm việc không khoa học; Tổ chức không theo thực tế hoàn cảnh; Phải khiêng vào phòng thay băng mới xem tình hình vết thương, trong khi đó không có dân công cáng - cho nên một số rất lớn thương binh chưa được rõ tình hình; Cán bộ chuyên môn chỉ nằm trong phòng mổ và chỉ nghĩ đến mổ thôi”.

Điện Biên Phủ qua những trang nhật ký bi hùng - 3

Thương binh địch được săn sóc, cứu chữa rất chu đáo tại mặt trận Điện Biên Phủ. Ảnh: Trung tâm Lưu trữ quốc gia III thuộc Cục Văn thư Lưu trữ nhà nước.

Những ghi chép về công tác y tế ở Điện Biên Phủ thể hiện rõ tính cách cũng như trách nhiệm của bác sĩ Tôn Thất Tùng đối với các thương bệnh binh và ông đã đặt quyết tâm “nắm vững tình hình thương binh hiện tại. Khoan hãy nói gì đến mổ xẻ. Đặt vấn đề chống mycose de peau (nấm da), ở đây rất nhiều ruồi và có những ruồi vàng cắn rất đau. Sẽ trực tiếp phụ trách vết thương đầu não, bụng và phổi. Báo cáo hàng ngày về các ca mổ, các urgence (trường hợp khẩn cấp)”.

Những ngày đầu tháng 4/1954, tình hình thương binh ở Điện Biên Phủ chưa cấp bách và vẫn còn có thể kiểm soát được. Theo quan sát và được ghi chép lại thì: “Tổng cộng 394, số giường 650, còn chứa được 256 giường. Có thể nói đã mổ hết rồi”. 

Nhưng chiến sự ngày càng ác liệt, thương binh ngày càng nhiều khiến cho việc kiểm soát tình hình ngày một khó khăn hơn. Trong nhật ký ngày 7/4, bác sỹ Tôn Thất Tùng viết: “Sáng nay, đi thăm khu trung thương, trèo đồi qua suối, vất vả thật. Tình hình chưa sáng lắm, vì hôm qua lại vào thêm 100 thương binh nữa mà chưa thay băng cho ai được. Chỉ có 3/4 quân y sĩ còn số hộ sỹ thì mới lấy ở dân công lên làm thế nào mà nắm tình hình được. Tiêu chuẩn ít quá”.

Điện Biên Phủ qua những trang nhật ký bi hùng - 4

Cứu chữa thương binh trong chiến dịch Điện Biên Phủ. Ảnh tư liệu

Càng gần đến tháng 5 tình hình càng khó khăn hơn gấp bội. Ghi chép ngày 6/5 của bác sĩ Tôn Thất Tùng viết: “Được báo cáo cả bệnh viện chỉ còn 10 cân bông cho 600 thương binh, kể cả mổ xẻ. Bệnh viện DT1: chống đùn thương binh chưa mổ; chống ruồi, chống dòi; chống mưa, chống dột, chống cháy rừng; chống thiếu bông, gạc, thuốc men…”

Dẫu biết rằng, trong cuộc chiến không tránh khỏi hi sinh, song bác sĩ Tôn Thất Tùng đã khóc, xót xa cho những hy sinh, những cơn đau thể xác của bộ đội nơi tiền tuyến, trong các giao thông hào. Trong nhật ký ngày 5/5/1954, ông viết: “Bây giờ sống lại một đời quá giản dị, mổ, xem thương binh, lại mổ. Bao nhiêu cảnh tượng buồn bã, đau đớn trong khi tranh đấu, có khi không hy vọng với cái chết. Hôm qua mổ một anh không đầy 20 tuổi. Anh người đàng trong, nói tiếng bẹ bẹ: “Anh đừng làm tôi đau mà tội tôi”. Bụng anh thủng, thối cả ruột, cả bụng, tiêm hết cả thuốc, mổ cho đến cùng, không chắc cứu vãn anh được. Không có cuộc chiến đấu vĩ đại này, có lẽ không bao giờ mình rõ sự anh dũng của dân tộc ta, một dân tộc anh hùng”.

Vững tin ngày thắng lợi

Trong những ngày ấy, bác sĩ Tôn Thất Tùng cùng với các bác sĩ: Từ Giấy, Phạm Gia Triệu, Nguyễn Dương Quang, Vũ Văn Cẩn… luôn túc trực ngày đêm để mổ, điều trị cho thương binh, sẵn sàng làm bất cứ nhiệm vụ gì được giao. Ai cũng quyết tâm, ai cũng vững tin về thắng lợi. “Trong chiến CZ (Chiến dịch - BT) này mổ ngày ít hơn mổ đêm. Tàu bay địch rất lẻ tẻ từ sáng cho đến trưa, chỉ dám hoạt động lúc chiều và tối… Đi đêm ở đây là một việc khổ, đêm tối không thấy cách một thước, đường trèo leo trên 45 độ, đá ngổn ngang, quanh co trên các bờ suối… ”.

Chứng kiến lời thề của những người lính với 3 quyết tâm: “Tiêu diệt địch, giải phóng Tây Bắc, lập chính quyền nhân dân rồi mới trở về” nên bác sĩ Tôn Thất Tùng càng vững tin cuộc chiến này sẽ sớm kết thúc: “Hy vọng 3-4 tháng nữa mới về”.

Điện Biên Phủ qua những trang nhật ký bi hùng - 5

GS. Tôn Thất Tùng (người mặc complet trắng bên trái) dẫn Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm Bệnh viện Việt - Đức sau ngày Hà Nội giải phóng (10/10/1954). Ảnh tư liệu

Trong những ngày cuối chiến dịch, niềm tin chiến thắng ngày càng rõ rệt và bác sĩ Tôn Thất Tùng đã nghĩ đến việc mình sẽ làm sau khi dành được chiến thắng: “Bây giờ đặt thử câu hỏi: Mình về Hà Nội sau hòa bình thì làm gì? Chắc là đi thăm các nhà quen, đi thăm các hàng phở, bún chả,… nhưng chắc đầu tiên đi chiếm nhà thương nào to và đẹp nhất để mổ xẻ cho anh em thương binh, chữa lại các vết thương đau đớn mà hoàn cảnh mới cho phép chữa một ít thôi… Trong tâm hồn bây giờ cũng như một bãi sa mạc khao khát nước, chỉ có tình yêu nhân dân, yêu thương binh”.

Và rồi thời khắc lịch sử cũng đã đến, ngày 7/5/1954, chiến dịch Điện Biên Phủ chấm dứt, cuộc kháng chiến chống Pháp đã điểm. Sự kiện hào hùng ấy được bác sĩ Tôn Thất Tùng ghi lại: “De Castries bỏ vacation radio với Hà Nội, treo cờ trắng rồi ra hàng. Chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ đã kết liễu. Trân (Tôn Nữ Ngọc Trân - BT), Bách (Tôn Thất Bách - BT), Hồ (Vi Nguyệt Hồ - BT), chiến sĩ Điện Biên Phủ đã chiến thắng!”.

Điện Biên Phủ qua những trang nhật ký bi hùng - 6

Giáo sư Tôn Thất Tùng tại phòng làm việc. Ảnh tư liệu

Sau chiến dịch Điện Biên Phủ, bác sĩ Tôn Thất Tùng được Đại tướng Võ Nguyên Giáp ký nghị định tặng thưởng Huân chương Chiến sĩ hạng Nhất cùng sự ghi nhận những đóng góp: “Nêu cao tinh thần khắc phục khó khăn, tận tâm cứu chữa thương binh tại mặt trận; Tận tụy giúp đỡ Cục Quân y tổ chức các đội điều trị, hướng dẫn các bác sĩ và y sĩ cứu chữa thương binh”.

Sau ngày hòa bình lập lại ở miền Bắc, tại phiên họp của Hội đồng Chính phủ ngày 14/7/1954, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã công bố tặng thưởng GS Tôn Thất Tùng và bác sĩ Vũ Đình Tụng Huân chương Chiến sĩ hạng Nhì vì đã có thành tích trong chiến dịch Điện Biên Phủ.

Từ Sơn (Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam)

Tin đọc nhiều

Thế nào là báo lá cải? Chức năng cao nhất của báo chí dù "tà" hay "chính" vẫn là cung...
Áp lực điểm số Ngày đi học, kiến thức được tôi thu nạp cứ như một đứa trẻ...
Người trọn đời với thép Tên ông là Hoàng Bình. Ông là một trong số 21 người được...
Chum, vại, lu... tái xuất Thời ấy công năng của lu là chứa, từ nước tới mắm tới tương...